Zalen Schaaf

De grote zaal van Zalen Schaaf, Breedstraat nr.48, ingericht voor het kerstfeest van de Deutsche Wehrmacht, 23-12-1941

De tijdsomstandigheden weerspiegelen zich vanaf 1941 steeds sterker in het gebruik van Zalen Schaaf. Veel politieke partijen en verenigingen worden op last van de bezetter in dat jaar ontbonden, waardoor een belangrijke klantenkring van het theater wegvalt. Muziek- en theatergezelschappen komen onder de strenge controle van de Kultuurkamer te staan. De invoering van de avondklok en het, later in de oorlog, ontbreken van brandstoffen om het gebouw goed te verwarmen, maken dat het aantal publieke manifestaties uitdunt. Vanaf 1942 maken vooral veel Duitsgezinde organisaties van de zaal gebruik. Zo organiseert de Ortsgruppe Leeuwarden van de NSDAP op 7 maart 1942 onder de titel “Dem Fröhlichen gehört die Welt” een gemeenschapsavond, waarop een “rijk gevarieerd programma werd afgewerkt, bestaande uit muziek door een strijkorkest, zang door een meisjeskoor, gymnastiek en dans door den B.D.M.- groep ‘Geloof en Schoonheid’ [Bund Deutscher Mädel] en zang door jongens en meisjes van den Nederlandschen Jeugdstorm.” Een maand later is NSB-leider Anton Mussert, samen met Beauftragte Ross en een aantal andere prominente nationaalsocialisten in Schaaf aanwezig om de installatie van de nieuwe NSB-districtsleider Jan van Weperen bij te wonen. Op zondag 4 april 1943 bezoekt Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart Zalen Schaaf tijdens een kameraadschapsavond van de Nederlandsche Arbeids Dienst (NAD).

 

Tussen alle nazistische pracht en praal dringt ook de rauwheid van de oorlog soms door tot de Breedstraat. In september 1941 kunnen Friezen zich er laten keuren voor dienstneming in de Waffen-SS regimenten Westland en Nordwest; een oproep waaraan enkele honderden gehoor geven. In April 1943 spreekt voorman Henk Feldmeijer van de Nederlandse SS over zijn ervaringen aan het oostfront. Van Weperen, Ross en Schönhard zijn opnieuw van de partij op een drukbezochte bijeenkomst die Frontzorg op 23 februari 1944 in Zalen Schaaf organiseert. De organisatie haalt die dag ruim 3300 gulden op voorde oostfrontstrijders en hun familieleden, die zich na afloop van het programma tegoed kunnen doen aan een eenpansmaaltijd.

In 1944 vinden er incidenteel nog optredens in Schaaf plaats, onder andere van het Röntgen-strijkkwartet, violist Willem Noske en het muziekkorps van de NAD. De Landwacht heeft er voor 15 april 1945, nota bene de dag waarop Leeuwarden door de Canadezen wordt bevrijd, een optreden geboekt van een cabaretgezelschap met de toepasselijke naam “De Zorgenbrekers”. De voorstelling zal wel zijn afgelast. Direct na de bevrijding wordt Zalen Schaaf weer in gebruik genomen als samenkomstgebouw voor het Leeuwarder verenigingsleven. Op 14 juni 1945 houdt de zwaar getroffen Joodse gemeenschap er haar eerste naoorlogse wijdingssamenkomst. Dezelfde dag heeft zich, nog geen vier jaar nadat de oostfrontvrijwilligers er in de rij stonden, in Schaaf de vijfhonderdste vrijwilliger voor dienstneming in Nederlands Indië aangemeld.